جناب خان و آقوی همساده در هتل فیتیله‌ای

fitile

من جداً دوست نداشتم وارد این بحث بشم، ولی تداوم این قضیه روی شبکه‌های اجتماعی وسوسه‌ام کرد و من هم که خیلی اراده‌ای در قبال نوشتن ندارم، نشستم برای نوشتن. ازنظر من تعمدی در کار عموها نبوده، ولی خیلی بلاهت و حماقت بود توی این آیتم برنامه‌ی فیتیله. به‌نظر داشتن به‌جدایی‌طلب‌های آذربایجان (که احتمالاً بیشتر از ۳% الی ۴% جامعه‌ی آذربایجان نیستن) کلفت بار می‌کردن ولی به کل ترک‌ها توهین کردن. البته عکس‌العمل هم‌وطنان ترک رو هم در مسایل اجتماعی در طی دهه‌ی اخیر خیلی تایید نمی‌کنم. ولی اون یه داستان دیگه‌ست. در این قبیل اتفاقات جامعه دو دسته می‌شن یه عده فحش می‌کشن به داروندار اونایی که بعد یه عمر زحمت یه خبطی کردن، یه عده هم جوری رفتار می‌کنن که یعنی حالا چیزی نشده، چرا انقدر کم‌ظرفیت هستین و از این دست توجیه‌ها. بدون توهین به کسی، باید بگم، توجیه‌هایی که می‌شه از خود آیتم برنامه‌ی فیتیله حال‌به‌هم‌زن‌تره. مقایسه‌ی جناب‌خان و آقوی همساده با این داستان کاملاً قیاس‌مع‌الفارقی هست. اگر به جک‌های قومیتی نگاه کنیم، خصوصیت‌های متفاوتی با بار معنایی متفاوت به اقوام مختلف نسبت داده می‌شه. این بار معنایی خصوصیت نسبت‌داده‌شده از یک طرف و تفاوت مفهومی خصوصیت نسبت‌داده‌شده با خصوصیت واقعی‌ای که اون دارند از طرف دیگه، باعث تغییر کارکرد طنز به هجو و حتی هزل بی‌مایه می‌شه. باهم یه تست پنج‌گزینه‌ای بزنیم.

سوال)    کدوم ناسزا از بقیه بار توهینی بیشتری داره؟ کدوم رو به‌تون بگن بیشتر ناراحت یا عصبانی می‌شین؟

الف)       خالی‌بند و گنده‌گوز

ب)        تنبل و تن‌پرور

ج)         خسیس و ناخن‌خشک

د)         بی‌شعور و ابله

ه)         هرزه و بی‌ناموس

حالا بگذاریم این ناسزاها رو کنار اقوام. شاید برای جنوبی‌ها این خالی‌بندی بامزه باشه. شاید برای اصفهانی‌ها خست خصیصه‌ی خیلی اهانت‌آمیزی نباشه چون آدم‌های مقتصدی هستن، شاید شیرازی‌ها تنبلی رو به اهل دل بودن و زندگی در لحظه تفسیر کنن و بخندن. ولی در مورد ترک‌ها و رشتی‌ها اینطوری نیست. ترک‌ها و رشتی‌ها از خودشون تصوری کاملاً متفاوتی دارن. حتی در مورد ویژگی‌های ناپسند رفتاریشون.

ترک‌ها مشخصه‌ی بارزشون غیرتمندی بوده. از تیکه‌ی بدش یعنی غیرت مذهبی که “زن روسریت رو درست کن” (که خوشبختانه خیلی کمتر شده) تا تیکه‌ی خوبش غیرت اجتماعی که مشروطه بیارن، که انقلاب کنن، که از مرزهایی که خیلی دورتر از خودشونه دفاع کنن (که متاسفانه اون هم خیلی کمتر شده). ولی تکلم به‌زبان متفاوت و درک کمتر از مفاهیم اون زبان خصوصیت همه‌ی ماست. حالا این آدم ممکنه آلن ایر باشه از امریکا که فارسی حرف می‌زنه یا مصطفی چراغی باشه از روستای گرادیل (Goradil) از توابع استان اردبیل. این مشکل همه‌ی جاهایی که مهاجرت وجود داره، هست. بسته به‌شعور مخاطب، رفتارهای متفاوتی دیده‌می‌شه. خوشبختانه من به‌علت اینکه فارسی رو بدون لهجه یا با لهجه‌ی غیرقابل سمع با گوش غیرمسلح حرف می‌زدم، این رفتارها رو در تهران درک نکردم. ولی اینجا که انگلیسی‌م لهجه‌ی شدیدی داره، متوجه سختی لهجه‌داران در تهران شدم. اینجا بعضی‌های باشعور وقتی با آدم حرف می‌زنن، آدم رو تحسین می‌کنن که چقدر زبان غیرمادریت رو خوب حرف می‌زنی. و بعضی‌های بی‌شعور یه جور آدم رو نگاه می‌کنن که یعنی چقدر کودنی تو. این انتقال حس کودن بودن اذیت می‌کنه آدم رو. آسیب می‌زنه. اعتمادبه‌نفس آدم رو نشانه می‌ره. مثل انتقال حس تنبل بودن یا خسیس بودن یا لاف‌زن بودن نیست.

رشتی‌ها هم همینطور. گیلانی‌ها ویژگی بارزشون پیشرو بودن فرهنگیه، به‌ویژه در مورد روابط اجتماعی. آدم‌های مترقی‌تری هستن در این زمینه. حالا بیایم این ویژگی رشتی‌ها رو در تلوزیون ملی به بی‌ناموسی مردهاشون و بی‌عفتی زن‌هاشون تعبیر کنیم، مسلماً باعث اعتراض شدید در بین گیلانی‌ها می‌شه. مگه رییس دولت دهم با وقاحت آشکار این کار رو نکرد؟ چقدر اعتراض شد توی گیلان؟

من از بی‌مایگی برنامه بیشتر ناراحت شدم تا از توهینش. از اینکه یه پیام خیلی خوب رو به بدترین و زشت‌ترین و زننده‌ترین شکلی که می‌تونست برای مخاطبی که قراره ادب و تربیت یاد بگیره ارائه کرد. پیام واضح بود. یه‌عده جدایی طلبن که با اینکه در بهترین منطقه‌ی ایران هستن و از منابع خوبی برخوردارن، به‌خاطر کج‌فهمی خودشون می‌خوان بکنن و برن. به‌خاطر گندی که خودشون به دریاچه ارومیه زدن بقیه رو ملامت می‌کنن. حالا لزومی نداشت از مثال مسواک با فرچه مستراح استفاده کنه. اگر استفاده کرد لازم نبود لهجه ترکی داشته باشه. یه بخشی از پیام رو باید گذاشت برعهده‌ی بیننده که بفهمه. یا حتی اشکالی پیش نمی‌آد که مخاطب کودک نفهمه (که نفهمید هم) که منظور جدایی‌طلب‌های آذربایجان هستن. فقط این رو بدونه که حتماً در زندگی قبل از درگیری با دیگران نگاه به درون خودمون بکنیم. شاید مشکل از ماست. این خیلی پیام قشنگی بود. که سیستم‌ها و معضلات درونزا هستن. مشکل از درونه. فرافکنی نکنیم. ولی اجرا بدترین اجرایی بود که من تا به حال دیدم.

در نقد جامعه و برای پوشوندن بی‌مایگی طنز وارد مغالطه‌گویی نشیم که چرا شیرازی‌ها به آقوی همساده اعتراض نمی‌کنن ولی ترک‌ها در واکنش به نمایش حماقتی که در مسواک زدن با فرچه‌ی دستشویی جلوه می‌کنه، می‌ریزن توی خیابون. طنز کارکردش باید اصلاح جامعه باشه. بیاین با ترکا شوخی بدغیرتی‌بودن بکنین. من به‌ضرس قاطع می‌گم که کسی نخواهد ریخت توی خیابون. خیلی هم مفیده و باعث می‌شه این خصیصه‌ی زشت رو درست کنن. چون دست‌کم سه‌چهارم از جامعه‌ی آذربایجان خواهد گفت: “راست می‌گه دیگه.” ولی وقتی احمقانه شوخی حماقت می‌کنین، نه تنها صحت نداره و زخم می‌زنه عوض مرهم، که به‌همین علت همه‌ی جامعه به‌شون برمی‌خوره. و همینی می‌شه که می‌بینین.

3 دیدگاه در مورد «جناب خان و آقوی همساده در هتل فیتیله‌ای»
  1. اسي می‌گه:

    اصلا استدلال نکردی این وسط، یعنی با این جمله “شاید برای جنوبی‌ها این خالی‌بندی بامزه باشه” همه چی رو جمع کردی، من قبول دارم که شدت اون چیزی که به ترکا نسبت داده میشه شدید تر و توهین امیز تره، ولی دلیل سکوت جنوبی ها این جمله نیست”شاید برای جنوبی‌ها این خالی‌بندی بامزه باشه” هیچ جنوبی هم دوست نداره خالی بند معرفی بشه…
    نکته دیگه اینکه در مورد کارتون نمنه چه توهینی به ترکها وحود داشت که ٧ نفر تو تبریز کشته شدن؟! جامعه اینا وو جمع میکنه و میگه شاید مشکل از خود شماست…

    • کیوان سیدی ویند می‌گه:

      من موافقم. برای جنوبی‌ها نمی‌دونم چه خصلتی هست که این رو چسبوندن به‌شون. من خودم به‌هیچ عنوان جک قومیتی نمی‌گم حتی اگه خیلی لطیف باشه. مثل خست که به اصفهانی‌ها می‌بندن. ولی شدت و حدتی که برای ترکاست و بیشتر از اون برای رشتی‌ها، به‌نظرم زننده و توهین‌آمیزه و باعث به‌حاشیه رانده‌شدنشون می‌شه. کارتون نمنه هم به‌نظر من هیچ تعمدی در کار نبوده. متاسفانه تجمع این قبیل احساسات دوطرفه شده و خیلی برای کل جامعه مفید نیست. این آیتم هم من تعمدی نمی‌بینم توش ولی حماقت هست. و واقعاً پیام خوبی رو با فرم خیلی بد خراب کردن.

  2. امیرپویان می‌گه:

    من همیشه همین مثالی که زدی رو میزنم که از دید کانادایی ها هم احتمالا ماها که انگلیسی رو به سختی و خیلی وقتها با غلطهای مفهمومی حرف میزنیم همون چهره رو داریم ولی خودمون از خودمون دید متفاوتی داریم و اگه اینها جک خنگی در باره ایرانیها درست کنند احتمالا خیابونهای تورنتو میشه محل راهپیمایی باشکوه ایرانیهای خوش غیرت!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*